POMPA - robocza maszyna transportowa do podnoszenia cieczy z poziomu niższego na wyższy, na przykład. ze studni do zbiornika, lub do przetłaczania cieczy z terenu o ciśnieniu niższym do terenu o ciśnieniu wyższym, na przykład. z otwartego zbiornika do kotła parowego; działanie pompy opiera się na tworzeniu różnicy ciśnień między stroną ssawną i stroną tłoczną ruchomego detalu roboczego (czynnego), na przykład. tłoka, wirnika; ciecz przepływając przez pompę zwiększa swoją energię; pod względem energ. zasada funkcjonowania pompy jest odwrotna niż zasada funkcjonowania silnika hydraulicznego. W współzależności od sposobu przenoszenia cieczy wewnątrz kadłuba pompy rozróżnia się pompy wyporowe (rotacyjne i tłokowe) a oprócz tego przepływowe (zw. również wirowymi). Układ rozbudowany z rury ssawnej pompy i rury tłocznej nazywa się układem pompowym; zależnie od warunków pracy dzieli się pompy (i układy pompowe) na: ssące — gdy pompa znajduje się powyżej dolnego i górnego zwierciadła cieczy, tłoczące — poniżej dolnego i górnego zwierciadła cieczy, ssąco-tłoczące — powyżej dolnego, lecz poniżej górnego zwierciadła cieczy. Napęd pompy może być ręczny (np. niedużych pomp wyporowych) albo mech. (silniki elektr. i spalinowe, turbiny parowe). W pompie wyporowej ciecz jest przenoszona z przestrzeni ssawnej do tłocznej przez ruchomy szczegół roboczy (przylegający szczelnie do osłony na przykład. cylindra), zasysający i następnie tłoczący kolejne dawki cieczy; szczegół roboczy pompy tworzy ruch posuwisto-zwrotny (w pompach tłokowych i przeponowych), obrotowy (w pompach rotacyjnych) albo obiegowy (w pompach mimośrodowych). W pompie tłokowej elementem roboczym jest tłok wykonujący ruchy posuwisto-zwrotne w cylindrze; do rozdzielenia sekcji ssawnego i tłocznego a oprócz tego do ich połączenia z cylindrem pompy służą zamieszczone w jej korpusie zawory ssawne i tłoczne; przy suwie tłoka zwiększającym przestrzeń roboczą cylindra następuje samoczynne otwarcie zaworu ssawnego i zassanie dawki cieczy, a przy suwie zmniejszającym tę przestrzeń — samoczynne otwarcie zaworu tłocznego i wyparcie tej dawki do terenu tłocznego; Np w p. tłokowej z tłokiem zaworowym (rys.) tłok l porusza się na zmian w dół i w górę (ruch posuwisto-zwrotny) w cylindrze 2, w którego dnie umieszczono zawór 3. Drugi zawór 4 znajduje się w tłoku 1. W trakcie ruchu tłoka w górę wypiera on ciecz znajdującą się nad nim (w przestrzeni tłocznej A cylindra), przy czym zawór 4 jest zamknięty; jednocześnie na skutek zmniejszenia ciśnienia w przestrzeni ssawnej B cylindra otwiera się zawór 3 i następna dawka cieczy zostaje zassana z przewodu pięć do przestrzeni*!?. Przy ruchu tłoka w dół wzrastające ciśnienie w przestrzeni B zamyka zawór 3, a otwiera zawór 4 i ciecz przepływa do przestrzeni A, nad tłokiem, po czym tłok rozpoczyna znów ruch w górę.